Bugünlerde Fransa, yeni bir öğrenci hareketine sahne oluyor. Paris banliyölerinde eğitim koşulları ve okullardaki kaynak yetersizliği nedeniyle başlayan protestolar, kısa sürede Paris’in farklı bölgelerine ve ülke geneline yayıldı. Lise öğrencilerinin başlattığı eylemlere üniversite öğrencileri, öğretmenler, veliler ve çeşitli örgütlenmeler de destek verdi. Okul blokajları ve yeni eylem çağrılarıyla devam eden hareket, eğitim sistemine ilişkin taleplerin ötesine geçerek gençlerin siyasi katılımı ve protesto hakkı üzerine daha geniş bir tartışmanın parçası hâline geldi.
Bundan yaklaşık bir buçuk yıl önce İstanbul’da başlayan ve ardından Türkiye’nin farklı şehirlerine yayılan benzer bir toplumsal hareketlilik yaşanıyordu: ülke geneline yayılan protestolar, öğrenci örgütlenmeleri ve devamında gelen akademik boykotlar. 19 Mart 2025’te Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasıyla başlayan protestolar, yalnızca siyasi bir gelişmeye tepki olarak kalmadı; üniversite öğrencilerinin kendi talepleri doğrultusunda örgütlendiği, üniversite işgallerinin ve akademik boykotların gerçekleştirildiği bir mobilizasyon sürecine dönüştü. Hareketin somut siyasi kazanımlara ulaşamamasına ve zamanla sönümlenmesine rağmen 19 Mart protestoları, özellikle daha önce benzer ölçekte bir siyasi hareketlenmeye katılmamış gençler açısından önemli bir deneyim alanı oluşturdu.
Farklı toplumsal ve siyasi koşullarda ortaya çıkan bu iki hareketin kesişim noktalarından biri, gençlerin protestoların örgütlenmesinde ve sürdürülmesinde oynadığı rol. Dijital iletişim araçlarının gündelik hayatın önemli bir parçası olduğu bir dönemde yetişen Z kuşağı, haberlerin dolaşıma sokulmasından eylem çağrılarının paylaşılmasına kadar uzanan bir dizi süreçte dijital platformlardan yararlanıyor. Yapay zekâ araçları da bu dijital ortamın özellikle son yıllarda bir parçası hâline geldi. Ancak yapay zekânın kullanımını yalnızca protestocuların iletişim ve örgütlenme pratikleriyle sınırlamak mümkün değil. Devletlerin gözetim, veri analizi ve bilgi yönetimi kapasiteleri de bu teknolojilerle birlikte dönüşüyor.
Peki, iki farklı ülkede, farklı zamanlarda ve farklı nedenlerle yaşanmış iki ayrı öğrenci hareketi arasında ne gibi benzerlikler ve farklılıklar bulunuyor? Yapay zekâ kullanımı bu protestoların temsilini, yöntemini ve kamuoyundaki algısını nasıl etkiliyor?
Sıralardan sokaklara: Öğrenci protestoları
Eylül ayının sonlarına doğru Paris’in banliyölerinde lise öğrencileri, okullarının mevcut durumuna yönelik protestolar düzenlemeye başladı. Okulların yapısal sorunları, öğretmen ve personel eksikliği, boş geçen dersler ve eski binalar gibi nedenlerle yerel ölçekte başlayan protestolar, çok kısa sürede önce şehre, ardından ülke geneline yayıldı. Protestolar yayıldıkça taleplerin kapsamı da genişledi. Öğrenciler yalnızca bakımsız okul binaları için değil, fırsat eşitsizliği ve gelir adaletsizliği için de meydanlara çıktı. Protestocuların sayısı 70 bini geçti; okullarda blokajlar kuruldu ve öğrenciler sıralardan sokaklara taştı. Eylemler devam ederken katılımcı kitlesi de genişledi. Artık yalnızca lise öğrencileri değil; öğretmenler, üniversite öğrencileri, sendikacılar, örgütler ve veliler birlikte mücadele etmeye başladı. La France Insoumise lideri Jean-Luc Mélenchon protestolara desteğini açıklarken, National Rally lideri Marine Le Pen protestoların yarattığı tahribatı öne çıkararak kamu harcamalarının kısılması yönünde açıklamalar yaptı.
Eylemler ve beraberinde gelen sert müdahaleler, öğrenci hareketlerinin toplumsal muhalefeti nasıl dönüştürebileceğini ve sınırlarının ne kadar geniş olabileceğini gösterdi. Başlangıç nedenleri birbirinden farklı olsa da Türkiye’de 19 Mart döneminde yaşanan öğrenci protestoları da bunun örneklerinden biriydi. Toplumun farklı kesimlerinin katıldığı miting ve eylemlere ek olarak, öğrenci örgütlerinin ve dayanışma topluluklarının birbirine ulaşarak planladığı protestolar dönemin ses getiren eylemleri arasında yer aldı. Akademik boykotlar ve üniversitelerin politikleşmesi toplumsal figürlerin, siyasetçilerin ve eğitim kurumlarının gündemine girdi.
İki ülkedeki öğrenci hareketleri karşılaştırıldığında, ortaya çıkış nedenleri birbirinden farklı olsa da örgütlenme biçimleri ve toplumsal muhalefetle kurdukları ilişki bakımından ortak noktalar görmek mümkün. Fransa’da öğrencilerin eğitim koşullarına yönelik tepkileriyle başlayan protestolar daha geniş toplumsal ve siyasi tartışmaların bir parçası olurken, Türkiye’de 19 Mart protestoları Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınıp tutuklanmasının ardından öğrencilerin öncülük ettiği kitlesel bir harekete dönüştü. Her iki örnekte de öğrenciler yalnızca mevcut koşullara tepki gösteren bir kitle olarak kalmadı; boykotlar, okul blokajları, üniversite işgalleri ve sokak protestolarıyla hareketin seyrini etkiledi. Fransa’da eğitim sistemine yönelik şikâyetler farklı toplumsal kesimlerin desteğini alırken, Türkiye’de öğrenci protestoları daha geniş bir siyasi muhalefet dalgasıyla iç içe ilerledi. Sert polis müdahaleleri ve gözaltılar da her iki örnekte protesto hakkı ve devletin kamusal alandaki baskısı üzerine tartışmaları beraberinde getirdi.
Ancak bu benzerlikler, iki hareketin aynı siyasi koşullarda ortaya çıktığı anlamına gelmiyor. Hükümetlerin kamusal alandaki baskı kapasitesi, anayasanın uygulanabilirliği ve üniversitelerin kurumsal tutumu eylemlerin hem gidişatını hem de sonuçlarını etkileyebiliyor. Fransa’da protestolar sırasında gözaltılar yaşanırken Türkiye’de 19 Mart protestolarıyla bağlantılı olarak yüzlerce kişi tutuklandı; İnsan Hakları İzleme Örgütü, tutuklu yargılanan yaklaşık 230 kişinin iki ila üç hafta sonra serbest bırakıldığını bildirdi. Kamu kurumlarının ve üniversitelerin baskıcı politikaları, güvencesiz öğrenciler açısından yıldırıcı oldu. Birçok öğrenci, barınma ve eğitim hakkına ilişkin endişeler nedeniyle desteğini anonim biçimde ya da çevrimiçi ortamda vermek zorunda kaldı. Bu durum, sanal aktivizmin özellikle protesto dönemlerinde yüksek etkileşime ulaşmasını da beraberinde getirdi.
Elimizdeki güç: Yapay zekânın protestolardaki yeri
Öğrencilerin dijital ortamda kendilerine alan açması, günümüz protesto kültürünün dijital araçlarla kurduğu ilişkinin bir parçası. Sosyal medya platformları, çevrimiçi dayanışma ağları ve dijital içerik üretimi protestoların duyurulmasını ve farklı kesimlere ulaşmasını kolaylaştırırken, yapay zekâ bu araçlar arasındaki yerini giderek daha görünür hâle getiriyor. Protesto afişleri hızla hazırlanabiliyor, kısa sürede görsel-işitsel içerikler üretilebiliyor ve hareketin uluslararası alanda duyulması için çeviri yapılabiliyor. Buradaki öncelik çoğu zaman estetik kaygıdan ziyade topluluğun hızla haberleşip örgütlenebilmesi. Fransa’da Eylül 2026’da gerçekleşen lise protestoları sırasında okullara özgü talepleri içeren ve yapay zekâyla üretilen afişlerin Snapchat, Instagram ve TikTok üzerinden dolaşıma girmesi, üretken yapay zekânın öğrenci hareketlerinin taleplerini görselleştirmek için kullanılabildiğini gösteriyor.
Fakat bu durum yapay zekâyı protestolar açısından tümüyle güvenli ve faydalı bir araç hâline getirmiyor. Yapay zekâ, hükümetler ve eylemleri itibarsızlaştırmak isteyen gruplar tarafından da kullanılabiliyor. Güvenlik güçlerinin yüz tanıma sistemleri, protestocuların kişisel verilerinin korunması ve güvenliği konusunda ciddi sorular doğuruyor. Yapay zekâ destekli otomatik izleme sistemleri, sosyal medya paylaşımlarının içerdiği kelime ya da işaretler nedeniyle otomatik olarak işaretlenmesine ve izlenmesine yol açabiliyor. Tüm izleme sistemleri yapay zekâyla çalışmasa da bu teknoloji, gözetim kapasitesini genişleten araçlardan biri.
Bir diğer risk, protesto karşıtı gruplar ya da hükümetler tarafından üretilebilecek dezenformasyon içerikleri. Fransa’da protestolar sürerken bir eylemcinin spreyle bir kadının yüzünü yaktığını gösterdiği iddia edilen bir video dolaşıma sokuldu. Sosyal medyada etkileşim alan ve özellikle protesto karşıtları tarafından kullanılan videonun daha sonra yapay zekâyla manipüle edildiği ortaya çıktı. Protestocuları vandalizmle ilişkilendirmek amacıyla servis edilen bazı görüntülerin de eski eylemlere ait olduğu açıklandı.
Benzer bir görsel dezenformasyon Türkiye’deki protestolarda da ortaya çıktı. Pikachu kostümlü bir kişinin polislerden kaçarken gösterildiği yapay zekâ üretimi görsel gerçekmiş gibi sunuldu ve uzun süre gündemi meşgul etti. Dönem dönem barışçıl protestolara gerçekten Pikachu kostümlü bir kişi katılmış olsa da dolaşımdaki belirli görselin yapay zekâyla üretildiği açıklandı. Ciddi müdahale ve gözaltılar yaşanırken sentetik bir görselin hem yerel hem de uluslararası gündemde uzun süre kalması dikkat çekiciydi. Bu örnek, zarar verme ya da hedef gösterme amacı taşımayan yapay zekâ üretimi içeriklerin bile gündemi meşgul ederek iletişimi sekteye uğratabileceğini düşündürüyor.
Fransa ve Türkiye’de farklı zamanlarda ve farklı kaygılarla ortaya çıkan öğrenci hareketlerinin kesişimlerini, başvurduğu pratikleri ve belirgin ayrımlarını analiz etmek, bu hareketlerin birbirinden nasıl öğrenebileceğini düşünmek için bir alan açıyor. Dinamikleri farklı olsa da protestolarda izlenen benzer yol haritaları, kullanılan yöntemler ve araçlar, gençlerin siyasi katılım ve toplumsal muhalefet üzerindeki etkisini görünür kılıyor.
Her iki örnek de yapay zekânın, Z kuşağının ve giderek Alfa kuşağının öncülük ettiği öğrenci hareketlerinde kullanılabildiğini gösteriyor. Bu kullanım yalnızca protestocularla sınırlı değil; hükümetler ve protesto karşıtı gruplar da aynı teknolojilerden yararlanabiliyor. Bu nedenle yapay zekânın protestolardaki yerini kesin biçimde ‘faydalı’ ya da ‘tehlikeli’ olarak nitelendirmek şimdilik mümkün görünmüyor. Ancak öğrenci eylemleri sürdükçe hız ve erişim sağlayan yapay zekâ araçlarının kullanılmaya devam edeceğini ve bu alanın tartışmaya açık kalacağını söylemek mümkün.
Başvurulan kaynaklar
- Protests and school students’ marches continue in France — what the education minister’s ‘emergency action plan’ is supposed to resolve
- Türkiye: Öğrenciler ve Gazeteciler Protestolar Yüzünden Yargılanıyor
- High school protests spread across France, pitting radical left against government
- Alte Bilder und KI-Fakes zu Schülerprotesten
- AI image of Turkish demonstrator in Pikachu costume spreads online